Waarom ik een boek uit elk land ter wereld ga lezen

In 2018 en 2019 ga ik op wereldreis. Ik zal dwars door Afrika trekken, kriskras door Azië en eilandhoppend door Oceanië. Niets bijzonders, zou je denken, behalve dan dat mijn vervoermiddel geen vliegtuig maar papier zal zijn en mijn gids geen Lonely Planet maar een schrijver uit elk land ter wereld. Ik ga op reis door de wereldliteratuur.

Het idee speelde al een tijdje door mijn hoofd, maar de urgentie ervan werd pas een aantal maanden geleden pijnlijk duidelijk. Ik stond voor mijn boekenkast en telde het aantal vrouwen, mannen en nationaliteiten dat op de planken stond. Tot dan toe had ik verbazingwekkend weinig aandacht besteed aan de achtergrond van de auteurs die ik las. In een eindeloze zoektocht naar de mooiste zinnen en meeslependste verhalen liet ik me blindelings leiden door boekenbijlages en de canon, zonder erbij stil te staan hoe mannelijk, wit en Westers die vaak zijn.

Dat veranderde in 2016, toen de Lezeres des Vaderlands begon te #lekkertellen hoeveel vrouwen en mannen er besproken worden in Nederlandstalige boekenbijlages (spoiler: om te huilen, zo weinig. Alleen Trouw ontweek keer op keer behendig haar vlijmscherpe pen). Een jaar lang volgde ik hoe de Lezeres dieptepunt na dieptepunt documenteerde, en haar conclusies maakten mij nieuwsgierig naar mijn eigen leesgewoontes.

Een aantal maanden nadat zij de dieptreurige balans had opgemaakt, besloot ook ik te gaan #lekkertellen. Tegen die tijd had ik zo mijn vermoedens gekregen over de eenzijdigheid van mijn boekenkast, dus telde ik niet alleen het aantal vrouwelijke en mannelijke auteurs, maar ook het aantal nationaliteiten en het aantal auteurs van kleur. Als ik dan toch in gevecht ging met mijn illusies, kon ik ze maar beter meteen allemaal te lijf gaan.

De cijfers logen er niet om. Met elk streepje werd het onvermijdelijke duidelijker: in mijn boekenkast heerste de witte, Westerse man. Om met dat laatste te beginnen: van alle auteurs in mijn boekenkast was verdorie 78% man. Blijkbaar las ik voor grofweg elke acht boeken van mannen slechts twee boeken van vrouwen. Dat zijn cijfers die zelfs de meest bevooroordeelde boekenbijlages nog overtreffen.

De wereldliteratuur kwam er niet veel beter van af. Van alle landen ter wereld, en dat zijn er toch algauw een stuk of 200, waren er maar 19 vertegenwoordigd in mijn boekenkast. Veruit de meeste boeken – zo’n 88% – kwamen uit Europa, Noord-Amerika of Australië. Binnen de overige werelddelen was de verscheidenheid ver te zoeken: het schamele lijstje auteurs uit Afrika bestond louter uit Zuid-Afrikanen en de handvol auteurs uit Azië waren allemaal Indiaas of Japans. Met drie verschillende landen – Chili, Colombia en Brazilië – deed Zuid-Amerika het iets beter, terwijl Midden-Amerika in het geheel geen vertegenwoordigers had.

Het absolute dieptepunt? Slechts een miezerige 5% van mijn boeken was geschreven door auteurs van kleur. Mijn boekenkast was witter dan wit.

Er is iets griezeligs aan deze cijfers. Ik was nooit bewust op zoek geweest naar boeken van witte, mannelijke of Westerse auteurs en toch stonden ze daar gebroederlijk allemaal op een rij. Zonder dat ik het had gemerkt, waren racisme, seksisme en het Westen mijn boekenkast ingeslopen.

Er zat niets anders op: ik had een spoedcursus wereldliteratuur nodig. Ik bedacht dat dit het ideale moment was voor de papieren wereldreis waarover ik al een tijdje nadacht. Als ik een boek uit elk land ter wereld zou lezen, zou ik wereldliteratuur lezen die ook daadwerkelijk een afspiegeling van de hele wereld is, ik zou meer auteurs van kleur lezen, en met een beetje geluk zou ik onderweg ook het percentage vrouwen in mijn boekenkast wat kunnen opkrikken.

Vandaar dat ik binnenkort op de bank blijf zitten, mijn koffers niet pak en vertrek. Kom af en toe eens een kijkje nemen om te zien waar ik ben, of reis een stukje met me mee. Tips over de must reads van de wereldliteratuur zijn ook altijd welkom, want gezien mijn leesgeschiedenis kan ik wel wat hulp gebruiken.

[Update: in juni 2018 bleek dat de canon hardnekkiger was dan ik dacht. Ik was inmiddels helemaal van België naar Zuid-Afrika gereisd, dus het was hoog tijd voor een tussentijdse evaluatie. Ik sloeg weer aan het #lekkertellen, zoals de Lezeres ons geleerd heeft, en ontdekte dat maar 44% van de boeken die ik tot dan toe had gelezen, waren geschreven door vrouwen. Blijkbaar moet je radicale stappen zetten om aan de ijzeren greep van de canon te ontsnappen. Ik besloot het roer om te gooien en tijdens dit project alleen nog maar vrouwen te lezen. Het zou kunnen dat ik de belofte in de titel van dit stuk daardoor niet waar kan maken, want misschien is er niet in elk land een boek beschikbaar dat aan de criteria voldoet. In plaats daarvan zal ik alles lezen wat ik te pakken kan krijgen, zelfs als het niets meer is dan een verhaal in een bloemlezing of een gedicht in een online tijdschrift. De stemmen van vrouwen worden al te vaak genegeerd. Ik wil horen wat zij te zeggen hebben.]

16 Comments

  1. Wat een geweldig idee Anne. Reis graag met je mee maar ga je vast niet bijhouden op mijn ouwe dag. Maar ik ben heel benieuwd waar de reis je naar toe gaat brengen en zal je zeker volgen. Geniet er van!

    1. Wat leuk dat je hier een kijkje neemt, Jos! Het tempo zal voor mij ook een uitdaging zijn, maar het kan zelfs nog sneller. De Britse schrijver Ann Morgan kwam op hetzelfde idee en heeft haar reis in niet meer dan een jaar afgerond.

  2. Wauw, heel mooi initiatief! En nodig als ik ook aan mijn eigen boekenkast denk…
    hele mooie reis! Ik ga je volgen!

    1. Dankjewel! Ik kan me voorstellen dat heel veel boekenkasten er zo uitzien. Achteraf verbaas ik me erover dat ik er zo lang niet bij stil heb gestaan.

    1. Dat vind ik ook, zeker omdat het nog niet makkelijk zal zijn om uit elk land een boek te vinden. Ik heb (nog) geen Facebookaccount, maar wel een nieuwsbrief waarvoor je je kunt aanmelden.

  3. wat een geweldig idee! Ik ga mijn boekenkast ook eens kritisch bekijken, wat daar allemaal in staat!
    Ik zie uit naar de eerste boekrecensie!

    1. Dankjewel. Ik ben benieuwd naar jouw boekenkast – ik heb zo’n idee dat er sowieso meer vrouwen in staan.

  4. Mooi inzicht dat je wil uit gaat van waar iemand local is! Ik herinner me nog dat ik een keer aan een collega met (wat ik beschouw als) de uiterlijke kenmerken van Indonesische komaf vroeg waar hij precies vandaan kwam. Zijn reactie (in onvervalst Maastrichts) was: “iech koom vaa Hier” waarbij volstrekt duidelijk was dat hij met “Hier” het kerkdorp bedoelde dat inmiddels een wijk van Maastricht is. Dat was het moment waarop dat inzicht voor het eerst bij mij doorbrak!

    1. Soms heb je inderdaad niet door dat je onbewust mensen in hokjes aan het plaatsen bent. Zo heb ik zelf ook wel eens de verkeerde vragen gesteld, zonder me te realiseren dat het pijnlijk is om op die manier steeds tegen het beeld van de stereotype Nederlander aan te lopen. Hopelijk is dat steeds meer aan het veranderen!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *